3. Kimyanın Sembolik Dili


Periyodik Sistem - Tablo

Sevgili öğrencim, kimyanın sembolik dili derken kastettiğimiz şeyler şunlardır:

  • Elementler için kullanılan semboller
  • Bileşikler için kullanılan formüller

Kimya Bilimi ünitesinin, bu bölümünü bitirdiğinizde, kimyanın sembolik dili ile ilgili olarak, şunları biliyor olacaksınız:

  • Elementin tanımı ve elementlerin özellikleri
  • Başlıca elementlerin sembolleri ve isimleri
  • Bileşiğin tanımı ve bileşiklerin özellikleri
  • Başlıca bileşik formülleri ve yaygın isimleri

Derse başlıyoruz.

Elementler

  • Elementler, periyodik sistemde gördüğümüz saf maddelerdir.
  • Elementler 118 tanedir ve evrendeki bütün maddelerin temel yapıtaşlarıdır.
  • Bütün maddeler; elementlerin bir araya gelmesiyle oluşmuştur.

Elementin Tanımı

Element için yapılan tanımlar şunlardır:

  1. Aynı cins atomlardan oluşan saf maddelere element denir. (Bu tanım izotop atomları görmezden gelir. İzotop atomlar tıpa tıp aynı değildir.)
  2. Kendinden daha basit maddelere ayrışamayan saf maddelere element denir. (Bu tanım radyoaktif elementleri görmezden gelir. Radyoaktif elementler, daha küçük elementlere dönüşebilir.)
  3. Aynı proton sayısına sahip atomlardan oluşan saf maddeye element denir. (Doğru tanım budur.)
  • Sevgili öğrencim, bir elemenin bütün atomlarında aynı sayıda proton vardır.
    • Mesela; bütün karbon (C) atomlarında 6 tane proton vardır ve başka hiç bir elementin atomunda 6 tane proton yoktur.
  • Proton sayıları atomların kimlik numaraları gibidir.
  • Proton sayısına;
    • Atom numarası
    • Çekirdek yükü de denir.

Örnek:

Aşağıdakilerden hangisi bir elementin bütün atomlarında kesinlikle aynıdır?

A) Nötron sayısı
B) Elektron sayısı
C) İyon yükü
D) Proton sayısı
E) Kütle numarası

Elementlerin Özellikleri

  • Tek tür atomdan oluşur.
  • Saf maddedir.
  • Homojendir.
  • Belirli ayırt edici özellikleri vardır (erime noktası, kaynama noktası, yoğunluk gibi).
  • Kimyasal ve fiziksel yöntemlerle ayrıştırılamaz.
  • Sembollerle gösterilir
  • Günümüzde 118 elementin varlığı bilinmektedir. Bu elementlerden 92 tanesi doğal, diğerleri ise yapaydır, laboratuvarda üretilmiştir.
  • Elementler;
    • Metaller
    • Ametaller
    • Yarı metaller
    • Soy gazlar (asal gazlar) olarak dört sınıfa ayrılır.
  • Doğadaki elementlerin bir kısmı atomik haldedir.
  • Atomik element demek, atomları arasında bir kimyasal bağ bulunmayan elementler demektir.
  • Aşağıda, atomik elementlere bazı örnekler verilmiştir:
    • Fe (Demir)
    • He (Helyum)
    • Ne (Neon)
    • Au (Altın)
  • Bilinen bütün elementler, Periyodik Sistem adı verilen bir tabloda yer almaktadır
  • Elementlerin bir kısmı da moleküler haldedir.
    • Moleküler elementler demek, atomları en az ikişer ikişer birbirine bağlanmış elementler demektir.
  • Aşağıda, moleküler elementlere bazı örnekler verilmiştir:
    • H2 (Hidrojen)
    • N2 (Azot)
    • O2 (Oksijen)
    • Cl2 (Klor)
    • S8 (Kükürt)
  • Moleküler elementler, 2 atomlu ise dimoleküler elementler olarak adlandırılırlar:
    • H2 (Hidrojen)
    • N2 (Azot)
    • O2 (Oksijen)
    • Cl2 (Klor)
  • Moleküler elementler, ikiden daha fazla atomlu ise, poliatomik elementler olarak adlandırılırlar:
    • O3 (Ozon)
    • S8 (Kükürt)
  • Birçok element, tabiatta, başka elementlerle bileşik kurmuş olarak bulunur.
    • Bu yüzden bir çok element, bileşiklerinin kimyasal yöntemlerle ayrıştırılması sonucunda elde edilir.

Elementlerin Sembolleri

Bugün kullanılan element sembollerinin özellikleri şunlardır:

  • Elementler için tarih boyunca değişik semboller kullanılmıştır.
  • Elementler için günümüzde kullanılan sembol sistemi, J.J. Berzelius (J.J. Berzelyus) tarafından 1814 yılında önerilmiştir. Bu sisteme göre:
    • Elementlerin sembolleri, genellikle tek harften ya da iki harften oluşan kısaltmalardır:
      • O: Oksijen elementinin sembolü
      • H: Hidrojen elementinin sembolü
      • C: Karbon elementinin sembolü
    • Element sembolleri, elementin orijinal adından türetilmiştir:
      • Au: Aurium (Altın)
      • Pb: Plumbum (Kurşun)
      • C: Carbon (Karbon)
      • K: Kallium (Potasyum)
    • Genellikle, orijinal adının ilk harfi ya da ilk iki harfi elementin sembolü olarak kullanılır:
      • Ca: Calcium (Kalsiyum)
      • N: Nitrogen (Azot)
      • S: Sulphur (Kükürt)
      • P: Phosphorus (Fosfor)
    • Sembolde, sadece ilk harf büyük, varsa ikinci harf küçük yazılır.
  • Her elementin kendine ait bir sembolü vardır ve bu sembol diğer elementlerin sembollerinden farklıdır.
  • Periyodik sistemin en altında (7. periyodunda) bulunan ve henüz adı konulmamış elementler vardır. Bu elementlerin sembolleri Latince proton sayılarının kısaltmasıdır.
  • Elementler atomlarından oluşur.
  • Bir elementin sembolü, aynı zamanda o elementin atomunun da sembolüdür.
    • Mesela; Na sembolü hem Sodyum elementinin hem de Sodyum atomunun sembolüdür.

Örnek:

Günümüzde kullanılan sembol sistemine göre; elementlerin sembollerinde, ilk harfin dışında, başka bir büyük harf olamaz. Varsa diğer harfler küçük yazılır.

Buna göre; yeni bir element keşfedilseydi, aşağıdakilerden hangisi bu elementin sembolü olmazdı?

A) A
B) B
C) Ab
D) Ba
E) AB

Bu bir reklamdır:

Ezberlenmesi Gereken Elementler

  • Ezbere bilinmesi gereken elementler şunlardır:
Proton S. Adı Sembolü
1 Hidrojen H
2 Helyum He
3 Lityum Li
4 Berilyum Be
5 Bor B
6 Karbon C
7 Azot N
8 Oksijen O
9 Flor F
10 Neon Ne
11 Sodyum Na
12 Magnezyum Mg
13 Alüminyum Al
14 Silisyum Si
15 Fosfor P
16 Kükürt S
17 Klor Cl
18 Argon Ar
19 Potasyum K
20 Kalsiyum Ca
Proton S. Adı Sembolü
24 Krom Cr
25 Mangan Mn
26 Demir Fe
27 Kobalt Co
28 Nikel Ni
29 Bakır Cu
30 Çinko Zn
35 Brom Br
47 Gümüş Ag
50 Kalay Sn
53 İyot I
56 Baryum Ba
78 Platin Pt
79 Altın Au
80 Cıva Hg
82 Kurşun Pb

Bazı Elementlerin Fotoğrafları

Elementlerden Örnekler
Elementlerden Örnekler

Örnek:

Altın, Azot, Kükürt, Fosfor ve Sodyum elementlerinin sembolleri, sırasıyla hangi şıkta verilmiştir?

A) Au, N, K, F, Na
B) Au, N, S, P, Na
C) Ag, Az, S, P, Na
D) Au, N, K, P, S
E) Ag, N, S, P, Na

Bileşikler

  • Adından da anlaşılacağı üzere bileşikler, elementlerin birleşmesi ile oluşur.
  • Elementler, aralarında kimyasal bir tepkime vererek birleşir.
    • Kimyasal bir tepkimenin gerçekleştiğini;
      • Alev çıkışı
      • Duman çıkışı
      • Renk değişimi
      • Gaz çıkışı gibi belirtilerden anlayabiliriz.
  • Bileşikleri şöyle tanımlayabiliriz:
    • En az 2 farklı elementin; belirli oranlarda, kimyasal yöntemlerle bir araya gelerek oluşturduğu saf maddelere bileşik denir.
      • Bir bileşiğin oluşması için en az iki farklı elemente ihtiyacımız vardır.
      • Fakat bu elementler, aralarında bir kimyasal tepkimeye girmezlerse yine bileşik oluşmaz.

Bileşiklerin Özellikleri

  • Saf maddelerdir.
  • Homojen maddelerdir (hâl değiştirirken heterojenlerdir).
  • Belirli ayırt edici özellikleri vardır (erime, kaynama noktası, yoğunluk gibi).
  • Fiziksel yöntemlerle daha basit bileşenlerine ayrıştırılamaz, kimyasal yöntemlerle ayrıştırılabilir.
  • Bileşikler formüllerle gösterilir. Bazı bileşiklerin formülleri ve yaygın adları aşağıdaki tabloda verilmiştir.
  • Bileşiği oluşturan elementler arasında belirli bir oran vardır.
    • Örneğin bütün H2O (su) moleküllerinde; 2 tane H (Hidrojen) atomu ile 1 tane O (Oksijen) atomu birleşir.
  • Bileşikler kendisini oluşturan elementlerin (bileşenlerin) özelliklerini göstermez:
    • H2 (hidrojen) gazı ile O2 (oksijen) gazının kimyasal tepkimesinden H2O (su) oluşur. H2 gazı patlayıcıdır, O2 gazı yakıcıdır fakat H2O alevi söndürür.

Örnek:

Furkan, bir bileşik elde etmek istiyor. Bunun için Fe (demir) ve S (kükürt) elementlerini ısıya dayanıklı bir kaba koyuyor ve ısıtmaya başlıyor.

Buna göre; aşağıdaki belirtilerden hangisi, bu iki elementten bir bileşik oluştuğunu göstermeyebilir?

A) Kabın ısınması
B) Kaptan alev çıkışı gözlenmesi
C) Kaptan bir duman çıkışı gözlenmesi
D) Tepkimeye giren maddelerin renginin değişmesi
E) Kaptaki maddelerin mıknatıs tarafından çekilmemesi

Bu bir reklamdır:

Bileşik Fomülleri

Her bir bileşiğin, diğerlerinden farklı bir formülü vardır. Bileşik formüllerinin özellikleri şunlardır:

  • Her bileşik formülünde en az iki element sembolü vardır: NaCl, HBr, CaCO3
  • Bileşik formülünde bulunan element sembolleri arasında boşluk bırakılmaz, formüldeki semboller bitişik yazılır.
  • Bir bileşiğin formülündeki semboller, o bileşiğin hangi elementlerden oluştuğunu gösterir.
  • Kovalent bağlı bileşikler, molekülerinden oluşur. Kovalent bağlı bir bileşiğin formülü aynı zamanda o bileşiğin bir adet molekülünün de formülü demektir.
    • Örneğin; su bileşiği, kovalent bağlı bir bileşiktir ve formülü de H2O’dur, bir adet su molekülünün formülü de H2O’dur.
  • Kovalent bağlı bir bileşiğin formülündeki sayılar, o bileşiğin molekülünü oluşturan atomların sayısını da gösterir. Örneğin H2O bileşiği kovalent bağlı bir bileşiktir ve H2O molekülü, 2 tane hidrojen ile bir tane oksijen atomundan oluşur.
  • İyonik bağlı bileşikler de kristallerinden oluşur.
  • Atomlar dünyasında kristal demek; atomların düzenli bir şekilde dizilmeleri demektir. Aşağıda, kristal yapıdaki bir atom topluluğu verilmiştir:
Kristal Yapısındaki Atomları
Kristal Yapıdaki Atomlar
  • İyonik bağlı bir bileşiğin formülü aynı zamanda o bileşiğin kristalindeki iyonların oranı demektir.
    • Örneğin NaCl bileşiği, iyonik bağlı bir bileşiktir ve kristallerinde 1 tane Na+1 iyonuna karşılık bir tane Cl-1 iyonu bulunur. Yani NaCl kristallerinde kaç tane Na+1 varsa o kadar Cl-1 vardır.

Bazı Bileşikler ve Yaygın Adları

  • Simyacılar tarafından bilinen, bugün bir çok farklı alanda kullanılan önemli bileşiklerin yaygın adları da vardır.
  • Bileşiklerin yaygın adları bir kurala dayanmaz.
  • Yaygın adlar, bileşikler için geniş bir kitle tarafından eskiden beri kullanıla gelen adlardır.

Aşağıdaki tabloda bazı bileşiklerin formülleri ve yaygın adları verilmiştir:

Bileşiğin Kimyasal Formülü Bileşiğin Yaygın Adı
H2O Su
HCl Tuz Ruhu
H2SO4 Zaç yağı
HNO3 Kezzap
CH3COOH Asetik asit (Sirke asidi)
CaCO3 Kireç taşı
NaHCO3 Yemek sodası
NH3 Amonyak
Ca(OH)2 Sönmüş kireç
NaOH Sud kostik (Kostik)
CaO Sönmemiş kireç
NaCl Yemek tuzu
KNO3 Güherçile
NH4Cl Nişadır

Bazı Bileşiklerin Fotoğrafları

Bu bir reklamdır:

Örnek:

Aşağıda bazı bileşiklerin formülleri ve yaygın isimleri verilmiştir.

Buna göre hangi bileşikte bir hata yapılmıştır?

A) NaCl: Yemek tuzu
B) H2O: Su
C) HCl: Tuz ruhu
D) H2SO4: Zac yağı
E) HNO3: Kireç taşı

Konu Özeti

Kimyanın sembolik dili bölümünü şöyle özetleyebiliriz:

  • Element; aynı proton sayısına sahip atomlardan oluşan saf maddeye denir.
  • Elementlerin hepsi periyodik sistemde verimektedir. Toplam 118 tanedirler.
  • Her elementin kendine özgü bir sembolü vardır.
  • Element sembolleri, ya bir tane büyük harf ya da bir büyük ve bir küçük harften oluşur.
  • Elementler, fizizksel veya kimyasal yöntemlere ayrışamaz ve daha basit maddelere bölünemezler.
  • Bugün kullanılan element sembolü sistemi J.J. Berzelius tarafından geliştirilmiştir.
  • Ezberlenmesi gereken elementler şunlardır:
    – H : Hidrojen
    – He : Helyum
    – Li : Lityum
    – Be : Berilyum
    – B : Bor
    – C : Karbon
    – N : Azot
    – O : Oksijen
    – F : Flor
    – Ne : Neon
    – Na : Sodyum
    – Mg : Magnezyum
    – Al : Alüminyum
    – Si : Silisyum
    – P : Fosfor
    – S : Kükürt
    – Cl : Klor
    – Ar : Argon
    – K : Potasyum
    – Ca : Kalsiyum
    – Pb : Kurşun
    – Au : Altın
    – Mn : Mangan
    – Co : Kobalt
    – Cr : Krom
    – Hg : Cıva
    – Ag : Gümüş
    – Sn : Kalay
    – Zn : Çinko
    – Fe : Demir
    – Ba : Baryum
    – Pt : Platin
    – Br : Brom
    – Cu : Bakır
    – Ni : Nikel
  • En az iki farklı elementin, aralarında kimyasal bir tepkime vererek oluşturduğu saf maddeye bileşik denir.
  • Bileşiği oluşturan elementler her zaman belli bir oranda (sabit bir orada da diyebiliriz) birleşirler.
  • Bileşiklerin oluşmu da kimyasal tepkimeler ile olur ayrışması da.
  • Bileşiği oluşturan elementlerin bütün özellikleri değişir. Bileşik, kendisini oluşturan elementlerden başka bir şeydir.
  • Başlıca bileşikler ve yaygın adları şöyledir:
    – H2O : Su
    – HCl : Tuz ruhu
    – H2SO4 : Zaç yağı
    – HNO3 : Kezzap
    – CH3COOH : Sirek asidi (Asetik asit)
    – CaCO3 : Kireç taşı
    – NaHCO3 : Yemek sodası
    – NH3: Amonyak
    – Ca(OH)2 : Sönmüş kireç
    – NaOH : Sud kostik (kostik)
    – CaO : Sönmemiş kireç
    – NaCl : Yemek tuzu
  • Bütün saf maddelerin (bütün element ve bileşiklerin), sadece kendilerine ait erime noktası, kaynama noktası, özkütle, çözünürlük… özellikleri vardır. Bu özelliklere, saf maddelerin ayırt edici özellikleri denir. Saf maddeleri tanımak için bu özellikleri kullanılır. Mesela saf bir sıvı, normal koşullarda 100 derecede kaynıyorsa, o sıvı sudur. Çünkü saf suyun normal kaynama noktası 100 derecedir.

DERSİN SONU

Kimya Özel Dersi Al

Yorum yaparak bize destek olabilirsiniz.

25 yorum “3. Kimyanın Sembolik Dili”

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu kadar HTML serbest:

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>