1. Kimyasal Türler


Metan (CH4) Molekül Modelleri

  • Sevgili öğrencim, kimyasal türler, bir maddenin özelliklerini taşıyan en küçük yapıtaşlarıdır.
    • Mesela; demir (Fe) metalini oluşturan kimyasal türler Fe atomlarıdır, suyu oluşturan kimyasal türler H2O molekülleridir.
  • Bir çok tuğla bir araya gelip nasıl bir duvar oluşturuyorsa, maddelerin meydana gelmesi için de kimyasal türlerin bir araya gelmesi gerekir.
  • Her maddenin kimyasal türü, diğer maddelerin kimyasal türlerinden farklıdır.
  • Atom en temel kimyasal türdür.
  • Diğer kimyasal türler; aslında yine atomların farklı formlarıdır.
  • Üç çeşit kimyasal tür vardır. Bunlar:
    1. Atomlar
    2. Moleküller
    3. İyonlar

Gelin bunları daha yakından görelim.

1. Atomlar

  • Atomlar bütün elementlerin yapı taşıdır.
  • Aralarında kimyasal bağ bulunmayan atomlar; molekül veya iyon oluşturamaz.
  • Böyle maddelerin kimyasal türleri atomlardır.
    • Kimyasal türleri atom olan maddelere atomik yapılı (mono atomik) maddeler denir.
    • Tabiatta, atomik yapıda çok fazla madde yoktur.
    • Atomik yapıdaki maddeler, Metaller ve Asal (Soy) gazlardır.
    • Metallere ve soy gazlara bu yüzden mono atomik elementlerdir.
  • Çevremizde gördüğümüz maddeler genellikle moleküllerden veya iyonlardan oluşmuştur.

Bazı metal atomları:

  • Li (Lityum)
  • Na (Sodyum)
  • Be (Berilyum)
  • Mg (Magnezyum)
  • Al (Alüminyum)
  • Au (Altın)
  • Pt (Platin)
  • Hg (Cıva)
  • Ag (Gümüş)
  • Fe (Demir)
  • Zn (Çinko)
  • Mn (Mangan)

Ametal atomları:

  • H (Hidrojen)
  • C (Karbon)
  • N (Azot)
  • O (Oksijen)
  • F (Flor)
  • Cl (Klor)
  • Br (Brom)
  • I (İyot)
  • P (Fosfor)
  • S (Kükürt)
  • Se (Selenyum)

Asal (soy) gaz atomları:

  • He (Helyum)
  • Ne (Neon)
  • Ar (Argon)
  • Kr (Kripton)
  • Xe (Zenon)
  • Rn (Radon)

Atomları ve sembollerini hatırlamak için aşağıdaki dersleri okuyabilirsiniz.

Örnek:

Atomik yapılı bir madde örneği arayan Faruk, aşağıdakilerden hangisini tercih ederse yanlış yapmış olur?

A) H2O
B) Au
C) Na
D) O
E) H

Cevabı göster
Çözümü göster

2. Moleküller

Metan (CH4) Molekül Modelleri
CH4 (Metan) Molekülü İçin Kullanılan Molekül Modelleri
  • Atomları alfabenin harfleri gibi düşünürsek, moleküller de kelimelere benzer.
  • Moleküller, kovalent bağ ile bağlanmış atomlardır.
  • Kovalent bağ kurabilme yeteneği, sadece ametallerde vardır. Bu yüzden moleküller, aynı veya farklı ametal atomlarının kovalent bağ kurarak oluşturduğu atom topluluklarıdır.
  • Moleküllerde, kovalent bağ kuramayan bir atom yer alamaz. Yani herhangi bir molekülde bir metal atomu ile karşılaşma şansınız yoktur.

Molekül Formülleri

  • Her molekülün bir “molekül formülü” vardır.
    • Mesela su molekülünün formülü H2O‘dur, karbondioksit molekülünün formülü CO2‘dir.
  • Bir molekül formülü yazılırken 2 kural vardır. Bu kurallar şunlardır:
    1. Molekül formüllerinde gördüğümüz harfler; molekülü oluşturan atomların sembolleridir:
      • Mesela; H2O molekülü, H (Hidrojen) ve O (Oksijen) atomlarından oluşur.
      • Çünkü formülde sadece bu iki atomun sembolü var.
    2. Moleküllerde, aynı atomdan birkaç tane bulunabilir.
      • Bu durumda, sayısı birden çok olan atomun sayısının, molekül formülünde belirtilmesi gerekir.
      • Moleküllerde, birden fazla sayıda olan atomların sayısı sembolünden hemen sonra, sembolün alt köşesine yazılır.
      • Mesela; H2O molekülünde; 2 tane H atomu 1 tane oksijen atomu vardır.

Öğretici Örnek:

Aşağıda; bazı moleküllerin, “molekül formüllerine” örnekler verilmiştir:

  • H2O : 2 tane H 1 tane O atomlarından oluşan bir molekül
  • NH3 : 1 tane N ve 3 tane H atomundan oluşan bir molekül
  • H2SO4 : 2 tane H, 1 tane S ve 4 tane O atomundan oluşan bir molekül
  • CH3COOH : 2 tane C, 4 tane H ve 2 tane O atomundan oluşan bir molekül

Bir Molekülü Göstermenin Diğer Yolları (Molekül Modelleri)

  • Bir molekülü göstermenin tek yolu “Molekül Formülü” değildir.
  • Aynı molekülü göstermek için farklı molekül modelleri kullanabiliriz.

Aşağıda bu modeller açıklanmıştır.

I- Top-Çubuk Modeli:

Aşağıdaki resimde, CH4 molekülünün, top-çubuk modeli verilmiştir.

Metan CH4 Molekülü
Metan (CH4) Molekülünün Top Çubuk Modeli
  • Molekülleri daha iyi anlayabilmek içi top ve çubuklar yardımı ile molekül modelleri oluşturulur.
  • Toplar atomları, çubuklar da kovalent bağları gösterir.

Yukarıdaki resimde; siyah top, Karbon (C) atomunu, daha küçük boyuttaki beyaz toplar Hidrojen (H) atomlarını göstermektedir. Toplar arasındaki çubuklar da, atomları birbirine bağlayan kovalent bağları göstermektedir. Modele baktığımızda, molekülün 1 tane Karbon ve 4 tane Hidrojen atomundan oluştuğunu görürüz. Bu durumda molekül formülü CH4 veya H4C olabilir. Fakat doğru kullanım CH4 şeklindedir.

II- Kesişen Toplar Modeli:

Aşağıda CH4 molekülünün kesişen toplar modelini görüyorsunuz.

CH4 (Metan) Molekülü
CH4 (Metan) Molekülünün Kesişen Toplar Modeli
  • Kesişen toplar modelinde, moleküldeki atomları gösteren toplar birbirine biraz girmiştir.
  • Bu modelde, topların kesişen kısımlar kovalent bağları gösterir.

III- Açık (Yapı) Formül:

Aşağıda CH4 molekülünün açık formülünü görüyorsunuz.

Metan Melekülü
CH4 Molekülünün Açık Formülü
  • Bir kalem ile, moleküldeki her bir atomun teker teker sembolü yazılır ve aralarındaki kovalent bağlar kısa çizgilerle gösterilir.
  • Bu model aslında, top-çubuk modelinin iki boyutlu çizimidir.
Öğretici Örnek:

Aşağıda C3H7OH molekülünün açık formülünü görüyorsunuz.

Propil Alkolün (C3H7OH) Açık Fomülü
Propil Alkolün (C3H7OH) Açık Fomülü

IV) Yarı Açık Formül:

Aşağıdaki resimde, C5H12 molekülünün yarı açık formülü gösterilmiştir:

Yarı Açık Formül
Yarı Açık Formül
  • Molekülde bazı kovalent bağlar gösterilir, bazıları gösterilmez.
  • Bu formül, genellikle organik bileşiklerde kullanılır.

Element Molekülleri

  • Element molekülünün diğer moleküllerden farkı, moleküldeki atomların aynı atomlar olmasıdır.
  • Element moleküllerine örnekler:
    • H2 (Hidrojen molekülü)
    • N2 (Azot molekülü)
    • O2 (Oksijen molekülü)
    • O3 (Ozon molekülü)
    • P4 (Fosfor molekülü)
    • S8 (Kükürt molekülü)

Mesela, H2 molekülü iki tane H (Hidrojen) atomunun kovalent bağ ile bağlanması sonucu oluşur. Molekülde iki tane atom vardır, ikisi de H atomudur, yani aynı atomlardır. Bu yüzden bu melekül bir element molekülüdür.

Bileşik Molekülleri

  • Bileşikler; farklı elementlerin kimyasal tepkimesinden oluşur. Bu yüzden bileşik moleküllerinde, birbirinden farkı element atomları mutlaka bulunur. Bu özelliği ile bileşik molekülleri, element moleküllerinden ayrılır.
  • Aşağıda bileşik moleküllerine örnekler verilmiştir:
    • H2O (Su molekülü)
    • NH3 (Amonyak molekülü)
    • CH4 (Metan molekülü)
    • CO2 (Karbondioksit molekülü)
    • CH3OH (Metanol molekülü)

Mesela H2O molekülünde hem Hidrojen (H) hem de Oksijen (O) elementinin atomları vardır.

3. İyonlar

  • İyonlar elektron almış ya da vermiş kimyasal türlerdir. İyonların mutlaka, pozitif (+) veya negatif (-) bir yükü vardır.

İyonların Yüklerinin Yazılması

  • İyonların yükü, sembol ya da formüllerinin sağ üst köşelerine yazılır. Aşağıda bazı iyonlar ve yükleri verilmiştir.
    • H+1
    • O-2
    • NO3-1
    • Ca+2
  • İyonların yükleri pozitif veya negatif bir tam sayıdır. Fakat yükler bazen, tam sayılarda alıştığımız gibi değil de farklı bir tarzda yazılabilirler. Aşağıda bunların örnekleri verilmiştir.
  • Aşağıdakilerin hepsi, +2 yüklü A iyonudur:
    • A+2
    • A2+
    • A++
  • Aşağıdakilerin hepsi, -2 yüklü B iyondur:
    • B-2
    • B2-
    • B=

Kök İyonlar

  • Atomların da iyonları vardır, moleküllerin de iyonları vardır. Moleküllerin iyonlarına “kök” veya “kök iyon” denir. Aşağıda köklere örnekler verilmiştir:
    • NO3
    • NH4+
    • SO42-
    • OH

Nötür Kimyasal Türler

  • Atom ve moleküllerin toplam elektron sayıları, toplam proton sayılarına eşittir; yani iyon halinde olmayan türlerdir.
  • Atom ve moleküller nötür kimyasal türlerdir ve yükleri sıfırdır.
  • Atom ve moleküllerde, elektron alış-verişi olduğu anda bu kimyasal türler iyon haline geçer.

Anyonlar

  • Bir atom ya da molekül elektron alırsa, elektron sayısı proton sayısını geçer ve toplamda bir negatif yükü olur.
  • Elektron alarak, negatif yüklenen bu iyonlara anyon denir.
  • Bir atom ya da molekül:
    • 1 tane elektron alırsa yükü -1 olur
    • 2 tane alırsa yükü -2 olur
    • 3 tane alırsa yükü -3… olur.
  • Aşağıda anyonlara bazı örnekler verilmiştir:
    • O2– (Oksit)
    • CI (Klorür)
    • SO42– (Sülfat)
    • NO3 (Nitrat)

Katyonlar

  • Katyonlar, atomların ya da moleküllerin elektron vermesiyle oluşur.
  • Elektron verdikleri için katyonların, elektron sayıları proton sayılarından daha azdır ve yüklerinin toplamı pozitiftir.
  • Bir atom ya da molekül;
    • 1 tane elektron verirse yükü +1 olur
    • 2 tane elektron verirse yükü +2 olur
    • 3 tane verirse +3… olur.
  • Aşağıda katyonlara bazı örnekler verilmiştir:
    • Fe+2 (Demir II)
    • NH4+ (Amonyum)
    • Na+ (Sodyum)
    • Ca+2 (Kalsiyum)

Örnek:

İrem, Kimya dersinde, öğretmenin “Kimyasal türlerden atoma bir örnek veriniz” sorusuna cevap vermek istiyor.

Buna göre, İrem’in, aşağıdaki cevaplardan hangisini vermesi doğru olur?

A) H2O
B) Na+
C) CH4
D) C
E) O2-

Cevabı göster
Çözümü göster

Konu Özeti

Kimaysal Türler hakkında bilmemiz gerekenler şunlardır:

  • Kimyasal türler, maddeleri oluşturan atom ya da atomlardan oluşmuş yapılardır.
  • Kimyasal türler; atomlar, moleküller ve iyonlar olmak üzere 3 çeşittir.
  • Atomlar, periyodik sistemde gördüğümüz element atomlarıdır.
  • Metal atomlarından örnekler: Li, Na, Be, Mg, Al, Au, Pt, Hg, Ag, Fe, Zn, Mn
  • Ametal atomları: H, C, N, O, F, Cl, Br, I, P, S, Se
  • Asal (Soy) Gaz atomların: He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn
  • Moleküller, kovalent bağ ile birbirine bağlanmış atomlardır.
  • Moleküldeki atomlar aynı ise molekül element molekülü oluşur. Element moleküllerine örnekler:
    • H2 (Hidrojen molekülü)
    • N2 (Azot molekülü)
    • O2 (Oksijen molekülü)
    • O3 (Ozon molekülü)
    • P4 (Fosfor molekülü)
    • S8 (Kükürt molekülü)
  • Moleküldeki atomlar aynı ise molekül element molekülü oluşur. Aşağıda bileşik moleküllerine örnekler verilmiştir:
    • H2O (Su molekülü)
    • NH3 (Amonyak molekülü)
    • CH4 (Metan molekülü)
    • CO2 (Karbondioksit molekülü)
    • CH3OH (Metanol molekülü)
  • Atom ya da moleküllerin, elektron almış ya da vermiş haline iyon denir.
  • İyonlar pozitif yüklü ise katyon, negatif yüklü ise anyon adını alır.

Aşağıda anyonlara bazı örnekler verilmiştir:

  • O2– (Oksit)
  • CI (Klorür)
  • SO42– (Sülfat)
  • NO3 (Nitrat)

Aşağıda katyonlara bazı örnekler verilmiştir:

  • Fe+2 (Demir II)
  • NH4+ (Amonyum)
  • Na+ (Sodyum)
  • Ca+2 (Kalsiyum)

DERSİN SONU

Kimya Özel Dersi Al

Yorum yaparak bize destek olabilirsiniz.

8 yorum “1. Kimyasal Türler”

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Şu kadar HTML serbest:

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>